Jednoosobowa działalność gospodarcza a śmierć przedsiębiorcy

Jakie są konsekwencje prawne zgonu właściciela jednoosobowej działalności gospodarczej? Czy firma automatycznie przestaje działać? Czy istnieje możliwość odziedziczenia takiej działalności? Odpowiedzi na te pytania znajdziesz w dzisiejszym artykule.

Czy istnieje możliwość dalszego prowadzenia firmy po śmierci właściciela?

Jednoosobowa działalność gospodarcza funkcjonuje pod imieniem i nazwiskiem właściciela, co oznacza, że wszelkie aktywa są jego własnością. Firma nie ma własnej osobowości prawnej odseparowanej od przedsiębiorcy. Identyfikatory takie jak NIP i REGON są przypisane bezpośrednio do osoby fizycznej. Z tego względu zgon właściciela jednoosobowej działalności gospodarczej zasadniczo uniemożliwia dalsze prowadzenie firmy, chyba że zostanie powołany zarząd sukcesyjny.

To wiąże się z zakończeniem umów pracowniczych, wygaśnięciem wszelkich licencji, koncesji oraz pozwoleń, a także niemożnością dalszego dokonywania rozliczeń podatkowych. Na dzień zgonu przedsiębiorcy wszystkie umowy o pracę zawarte z zatrudnionymi automatycznie się rozwiązują. Jeśli pracownicy mieli jakiekolwiek roszczenia finansowe względem pracodawcy, wówczas przechodzą one na spadek. Oznacza to, że spadkobiercy muszą być gotowi do ich spłacenia.

Zgodnie z art. 12 ust. 1b ustawy o ewidencji i identyfikacji podatników numer NIP przypisany do przedsiębiorcy traci ważność z chwilą wygaśnięcia możliwości powołania zarządcy sukcesyjnego (do dwóch miesięcy po śmierci przedsiębiorcy). Zgon osoby fizycznej będącej podatnikiem prowadzi do jego wykreślenia z rejestru podatników VAT (jeżeli nie zostanie ustanowiony zarząd sukcesyjny).

Obowiązki podatkowe dopełniane przez spadkobierców

Zarząd sukcesyjny może być ustanowiony zarówno przez przedsiębiorcę za jego życia, jak i przez spadkobierców po jego śmierci. Ważne jest, aby pamiętać, iż możliwość mianowania zarządcy sukcesyjnego wygasa po upływie dwóch miesięcy od daty śmierci przedsiębiorcy.
W sytuacji, gdy zarząd sukcesyjny nie zostanie ustanowiony, należy założyć, że z chwilą śmierci przedsiębiorcy, jego działalność gospodarcza przestaje istnieć jako jednostka prawna.

Na mocy art. 97 Ordynacji podatkowej spadkobiercy przejmują określone w przepisach prawa majątkowe i obowiązki zmarłego podatnika. Dodatkowo art. 98 tej ustawy określa, że w kwestii odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania podatkowe spadkodawcy stosuje się regulacje Kodeksu cywilnego dotyczące akceptacji lub odrzucenia spadku oraz odpowiedzialności za długi spadkowe. Jednak spadkobiercy nie muszą osobiście dokonywać obliczeń podatkowych ani składać deklaracji podatkowych w imieniu zmarłego.

Zgodnie z art. 100 Ordynacji podatkowej to organ podatkowy wyznacza w jednej decyzji zakres odpowiedzialności bądź praw każdego ze spadkobierców, bazując na ostatecznych decyzjach dotyczących zmarłego oraz jego zobowiązań wynikających ze złożonych deklaracji. W przypadku, gdy deklaracja spadkodawcy była niepoprawna lub nie została złożona, organ podatkowy ustala zakres odpowiedzialności spadkobierców, określając np. kwotę do zapłaty lub nadpłaty.

Oznacza to, że spadkobiercy nie są zobligowani do samodzielnego obliczenia i zapłaty podatku dochodowego za okres od początku roku podatkowego do dnia śmierci przedsiębiorcy, ani do składania rocznego zeznania podatkowego za zmarłego przedsiębiorcę.
W kontekście zobowiązań podatkowych spadkobiercy otrzymują od organu podatkowego stosowną decyzję. Nie należy do ich obowiązków składanie deklaracji podatkowych za zmarłą osobę. Podatek będący częścią pasywów spadku jest płatny na podstawie decyzji wydanej przez naczelnika urzędu skarbowego. Spadkobiercy mają 14 dni na zapłatę podatku od momentu otrzymania dokumentu.

Zobowiązania podatkowe po zgonie przedsiębiorcy

Kiedy przedsiębiorca jest aktywnym podatnikiem VAT, spadkobiercy nie muszą zajmować się wyrejestrowywaniem zmarłego przedsiębiorcy z rejestru poprzez składanie formularza VAT-Z. Zgodnie z art. 96 ust. 7 ustawy o podatku od towarów i usług zadaniem naczelnika urzędu skarbowego jest automatyczne wykreślenie podatnika po jego śmierci, bez konieczności wnioskowania o to przez spadkobierców.

Podobnie sprawa wygląda z obowiązkiem sporządzenia remanentu likwidacyjnego, określonym w art. 14 ust. 5 ustawy o VAT. Zgodnie z przepisami to podatnicy, w tym dziedziczone przedsiębiorstwo ze statusem podatnika, są zobowiązani do wykonania tej czynności, a nie spadkobiercy zmarłego podatnika VAT. Potwierdza to interpretacja Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z dnia 29 kwietnia 2021 roku, który wyjaśnia, że spadkobierca, który nie przejmuje działalności gospodarczej zmarłego, nie jest zobowiązany do składania deklaracji za okresy niezamknięte przez zmarłego ani do sporządzenia remanentu likwidacyjnego oraz opodatkowania towarów w nim zawartych.

Sprzedaż majątku przez spadkobierców

Sprzedaż majątku nabytego w drodze spadku przez spadkobierców nie podlega opodatkowaniu VAT. Transakcje dokonane przez osoby fizyczne w ramach zarządzania własnym majątkiem prywatnym wyłączone są z kręgu obowiązków podatników VAT.

Należy pamiętać, że termin „majątek prywatny” nie jest bezpośrednio używany w ustawie o VAT, ale wynika z interpretacji art. 15 ust. 2 tej ustawy. Odniesienie można znaleźć w orzeczeniu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dotyczącym opodatkowania sprzedaży części majątku prywatnego przez osobę będącą podatnikiem VAT, która nie była wykorzystywana w działalności gospodarczej.

Majątek prywatny to część majątku osoby fizycznej nieprzeznaczona i niewykorzystywana w celach działalności gospodarczej. Jeśli spadkobierca nie zamierza wykorzystywać majątku nabytego w spadku do celów gospodarczych, a jedynie dokona jego sprzedaży, nie będzie uznany za podatnika VAT w rozumieniu art. 15 ust. 1 ustawy o VAT. Oznacza to, że działając w ramach prawa do dysponowania własnym majątkiem, nie będzie podlegał obowiązkom podatnika VAT.

Spadkobiercy nie są więc zobowiązani do płacenia VAT z tytułu sprzedaży majątku otrzymanego w spadku ani do składania w tym zakresie deklaracji JPK VAT. Odpłatne zbycie rzeczy ruchomych nabytych po zmarłym przedsiębiorcy zostaje zwolnione z opodatkowania, jeżeli sprzedaż nastąpi po upływie sześciu miesięcy od nabycia i nie będzie prowadzona w ramach działalności gospodarczej przez spadkobiercę.